Δευτέρα, 22 Απριλίου 2019

Πράγματα που μαθαίνω στο σχολείο II

Αν έχεις ξεχάσει τα πράγματα που σε έκαναν να σιχαίνεσαι το σχολείο τότε που ήσουν μαθητής, πιθανότατα είσαι ένα από αυτά που το κάνουν σιχαμερό τώρα που είσαι εκπαιδευτικός.

Κυριακή, 21 Απριλίου 2019

Διάλογος με την κόρη μου XLIV

Πριν λίγο, καθώς επιστρέφαμε με τη Φάτσα από την πρωινή βόλτα στο δάσος:
- Δεν μπορείς να πάρεις μετάθεση στην Αθήνα;
- Προσπαθώ αλλά δεν είναι εύκολο...
- Θα πάρω τηλέφωνο στο σχολείο σου και θα τους πω ότι δεν κάνουν καλά τη δουλειά τους.
- Δεν εξαρτάται από αυτούς, δυστυχώς.
- Από ποιους εξαρτάται;
- Από το Υπουργείο Παιδείας.
- Θα πάρω ένα βιβλίο και θα τους το πετάξω στα μούτρα! Ή ένα αβγό, ή μια ντομάτα. Και θα τους πω: "Ο μπαμπάς μου είναι ο καλύτερος και δικαιούται να πάρει μετάθεση όπου θέλει".

Τετάρτη, 27 Μαρτίου 2019

Συνέντευξη με τους hackedepicciotto

Πρόσωπα που κουβαλούν το καθένα τη δική του μυθολογία, ο Alexander Hacke και η Danielle de Picciotto έχουν για χρόνια μια κοινή διαδρομή, ως ζευγάρι στη ζωή και στην τέχνη. Ως hackedepicciotto ηχογραφούν και παρουσιάζουν τη μουσική τους ανά τον κόσμο, έχοντας εγκαταλείψει πολλές από τις συμβάσεις και συνθήκες που συνήθως αναζητούν οι άνθρωποι προκειμένου να νιώθουν ασφαλείς. Τους κουβέντιασα για αυτά και για διάφορα άλλα, με αφορμή την επερχόμενη εμφάνισή τους στην Αθήνα (30 Μαρτίου, Death Disco). Πατήστε εδώ για τα περαιτέρω.

Τρίτη, 26 Μαρτίου 2019

Υπογραμμίσεις XVIII: Luis Sepúlveda

Είχα διαβάσει παλιότερα Το Ημερολόγιο Ενός Ευαίσθητου Killer αλλά, πέρα από το όνομα του συγγραφέα του, δεν θυμάμαι σχεδόν τίποτα από εκείνο το σύντομο ανάγνωσμα. Σύντομη είναι και Η Ιστορία Του Γάτου Που Έμαθε Σ' Ένα Γλάρο Να Πετάει, που μου δώρισαν τα πεθερικά μου την Πρωτοχρονιά -έπειτα από παραίνεση της Ελένης, που είχε δει τη θεατρική εκδοχή του έργου με το σχολείο της.

Ένα βιβλίο σαν κι αυτό, ένα παραμύθι ουσιαστικά, διαβάζεται εύκολα σε μια μέρα -αλλά εγώ το διάβασα σε έναν μήνα. Ίσως έφταιξε που το είδα ως παραμύθι, ως μια φόρμα, δηλαδή, που (θεωρούσα πως) έχω ξεπεράσει ως αναγνώστης. Όμως, ξανακοιτώντας τα σημεία που σημείωνα καθώς προχωρούσα, διαπιστώνω ότι πρόκειται για μια ιστορία που αφορά όλους, κάθε ηλικίας, καταγωγής και προσανατολισμού ανθρώπους. Γιατί, καμιά φορά, χαμένοι σε δαιδαλώδεις εννοιολογικές διαδρομές, ξεχνάμε τις απλές αλήθειες που (θα έπρεπε να) διέπουν τις ζωές μας.

Της Κενγκά, που καμάρωνε για τις ασημένιες της φτερούγες, πιο πολύ απ' όλα τής άρεσε να κοιτάζει τις σημαίες των καραβιών, γιατί ήξερε πως καθεμιά απ' αυτές αντιπροσώπευε κι έναν τρόπο ομιλίας· έναν τρόπο να ονοματίζεις τα ίδια πράγματα με διαφορετικές λέξεις.

"Αυτοί οι άνθρωποι κάνουν τη ζωή τους δύσκολη!" έκρωξε κάποτε η Κενγκά σε μια συνταξιδιώτισσά της. "Ενώ εμείς, οι γλάροι, όπου κι αν βρισκόμαστε, τα ίδια κρώζουμε..."

"Έτσι είναι" έκρωξε η άλλη. "Κι αυτό που μου κάνει περισσότερη εντύπωση, είναι πως, καμιά φορά, οι άνθρωποι τα καταφέρνουν και συνεννοούνται."
-----
"Είναι μεγάλη τύχη να 'σαι γάτος σε λιμάνι, εσύ όμως πρέπει να φυλάγεσαι, γιατί έχεις κάτι που μπορεί να σου φέρει δυστυχία. Γιε μου, αν κοιτάξεις τ' αδέλφια σου, θα δεις πως όλα είναι γκρίζα κι έχουν ραβδώσεις - σαν τιγράκια. Εσένα όμως το χρώμα σου είναι κατάμαυρο, αν εξαιρέσεις εκείνη την άσπρη βουλίτσα κάτω απ' το πιγούνι. Υπάρχουν άνθρωποι που πιστεύουν πως οι μαύροι γάτοι φέρνουν γρουσουζιά."
-----
"Το νιαούρισμα τιμής που δίνει ένας γάτος του λιμανιού, δεσμεύει όλους τους γάτους του λιμανιού."
-----
Εκεί, λοιπόν, στη ρίζα της γέρικης καστανιάς, οι τέσσερις γάτοι έπιασαν να νιαουρίζουν έναν θλιμμένο σκοπό, και στα νιαουρίσματά τους προστέθηκαν αμέσως αυτά των γύρω γάτων, κι ύστερα των γάτων απ' την άλλη όχθη του ποταμού, και στα νιαουρίσματα των γάτων ενώθηκαν τα γαβγίσματα των σκύλων, το παραπονιάρικο κελάηδισμα των καναρινιών απ' τα κλουβιά τους και των σπουργιτιών απ' τις φωλιές τους, το θλιμμένο τσίριγμα των ποντικών, ακόμα και οι άρυθμες στριγκλιές του χιμπαντζή Ματίας.

Τα φώτα όλων των σπιτιών του Αμβούργου άναψαν, κι οι κάτοικοί τους αναρωτήθηκαν τους λόγους αυτής της παράξενης θλίψης που είχε πιάσει ξαφνικά όλα τα ζώα.
-----
"Θα τα καταφέρουμε" νιαούρισε ο Ξερόλας. "Έχω ήδη αρχίσει να διαβάζω την εγκυκλοπαίδεια, αλλά η γνώση παίρνει χρόνο."
-----
"Δυστυχώς" νιαούρισε ο Κολονέλο, "οι άνθρωποι είναι εντελώς απρόβλεπτοι. Πολλές φορές, ξεκινούν με τις καλύτερες προθέσεις και καταλήγουν να κάνουν το μεγαλύτερο κακό."

"Όλοι σ' αγαπάμε, Καλότυχη. Και σ' αγαπάμε, γιατί είσαι μια γλαροπούλα - μια όμορφη γλαροπούλα. Δεν σου αντιλέγουμε όταν σ' ακούμε να κρώζεις ότι είσαι γάτος, γιατί μας κολακεύει που θέλεις να 'σαι σαν κι εμάς· όμως, είσαι διαφορετική από μας - και μας αρέσει που είσαι διαφορετική. [...] Σου χαρίσαμε όλη μας τη στοργή, χωρίς να θέλουμε ποτέ να σε κάνουμε γάτο. Σε θέλουμε γλάρο, κι έτσι σ' αγαπάμε. Νιώθουμε πως κι εσύ μας αγαπάς, πως είμαστε φίλοι σου, η οικογένειά σου, κι είναι καλό να ξέρεις πως μαζί σου μάθαμε κάτι για το οποίο καμαρώνουμε: μάθαμε να εκτιμούμε, να σεβόμαστε και ν' αγαπάμε ένα διαφορετικό πλάσμα. Είναι πολύ εύκολο ν' αποδέχεσαι και ν' αγαπάς αυτούς που είναι σαν κι εσένα, αλλά πολύ δύσκολο κάποιον που είναι διαφορετικός - κι εσύ, μας βοήθησες να το κατορθώσουμε."
-----
[...] ήξεραν όλες τις ταπεινώσεις στις οποίες οι άνθρωποι υποβάλλουν οποιοδήποτε ζώο που αποδεικνύεται έξυπνο και επιδεκτικό: τα λιοντάρια, τα μεγάλα αιλουροειδή που υποχρεώνονται να ζουν πίσω απ' τα σίδερα ή στα τσίρκα, για να βάζει ένας κρετίνος το κεφάλι του μέσα στο στόμα τους· τους παπαγάλους, που τους κλείνουν σε κλουβιά για να τους βάζουν να επαναλαμβάνουν ανοησίες. Για όλα αυτά, το να νιαουρίσει ένας γάτος στη γλώσσα των ανθρώπων, περιέκλειε μεγάλους κινδύνους.
-----
"Ένας ποιητής!" νιαούρισε ο Ξερόλας. "Αυτό που κάνει ο άνθρωπος της Μπουμπουλίνας, λέγεται ποίηση. Τόμος δεκαέξι, γράμμα Π, της εγκυκλοπαίδειας."

"Και πώς σου μπήκε η ιδέα πως αυτός ο άνθρωπος ξέρει να πετάει;" νιαούρισε ο Γραμματικός.

"Μπορεί να μην ξέρει να πετάει με φτερά" νιαούρισε ο Ζορμπάς, "αλλά, όταν τον ακούω, σκέφτομαι πως πετάει με τα λόγια του."
-----
"Κι αν όλα αυτά είναι ένα όνειρο, τι σημασία έχει; Μ' αρέσει, και θέλω ν' ακούσω κι άλλο."
-----
"Εντάξει, γάτε. Τα καταφέραμε" είπε αναστενάζοντας.

"Ναι" νιαούρισε ο Ζορμπάς. "Στο χείλος του κενού κατάλαβα το πιο σημαντικό."

"Α, ναι; Και τι είναι πιο σημαντικό;" ρώτησε ο άνθρωπος.

"Πως πετάει μόνο αυτός που τολμάει να πετάξει" νιαούρισε ο Ζορμπάς.

* Luis Sepúlveda, Η Ιστορία Του Γάτου Που Έμαθε Σ' Ένα Γλάρο Να Πετάει (1996), μετάφραση Αχιλλέα Κυριακίδη, εκδόσεις Opera

Πέμπτη, 7 Μαρτίου 2019

Όλη η αλήθεια για το τραγούδι που θα μας εκπροσωπήσει στη Eurovision

Πριν ακόμα συμπληρωθούν 24 ώρες από τη στιγμή που δημοσιοποιήθηκε το "Better Love", το τραγούδι με το οποίο η Κατερίνα Ντούσκα θα εκπροσωπήσει την Ελλάδα στον φετινό διαγωνισμό της Eurovision, το αντίστοιχο κλιπ στο YouTube μετράει ήδη μερικές εκατοντάδες χιλιάδες παιξίματα. Ποια είναι, όμως, αυτή η "καλύτερη αγάπη" για την οποία μάς τραγουδά η νεαρή τραγουδοποιός και ερμηνεύτρια;

Μια ματιά στους στίχους δίνει ενδεχομένως κάποιες απαντήσεις. "Teach me carelessness" και "I'm about to see all that's made up/ And everything they want from us" και "I've lost enough". Μιλάει για έναν κατασκευασμένο, στημένο κόσμο το τραγούδι, και για εκείνους που ζητούν, που επιτάσσουν τα πάντα, σε αντιδιαστολή με εκείνο που ποθεί αληθινά ο άνθρωπος: την ανεμελιά, γιατί έχει ήδη χάσει πολλά. Ξεκαθαρίζει ότι ο πόθος γι' αυτό το ζητούμενο έρχεται με ορμή από τα βάθη της ύπαρξης: "I can't hide it/ I won't fight this/ Yearning feeling inside", αλλά και ότι απαιτείται δράση προκειμένου αυτό να επιτευχθεί: "No pain no gain" και "Go deep with me".

Αλλά και το βίντεο του τραγουδιού λειτουργεί συμπληρωματικά προκειμένου να στοιχειοθετηθεί το μήνυμα. Το αποκλειστικά γυναικείο καστ που πλαισιώνει την πρωταγωνίστρια μοιάζει να βολοδέρνει στο γυμνό σκηνικό, ανέκφραστο, έχοντας χάσει την επαφή του, θα 'λεγε κανείς, με ό,τι συνιστά ουσιαστικό βίωμα. Όλες οι φιγούρες είναι ντυμένες σε ροζ χρώματα, εκτός από δύο: μοιάζουν οι μόνες ικανές να ξεφύγουν από το απάνθρωπο κατεστημένο και ήδη κουνούν τα πέπλα-φτερά τους, έτοιμες να πετάξουν μακριά.

Είναι, λοιπόν, το κομμουνιστικό όραμα αυτό που επαγγέλλεται το "Better Love". Γιατί μια καλύτερη αγάπη θα υπάρξει μόνο αν ο άνθρωπος βρει το αληθινό νόημα πίσω από την επίπλαστη ευημερία (που κι αυτή πηγαινοέρχεται, εδώ που τα λέμε) του καπιταλιστικού συστήματος. Τα ημίμετρα (το ροζ) είναι καλά για το εδώ και το τώρα, αλλά πρέπει να πάμε παρακάτω, πιο βαθιά (στο κόκκινο), είναι σαν μας λέει.

Τι άλλο θα μπορούσαμε, δηλαδή, να περιμένουμε από την ΕΡΤ και μιαν απευθείας ανάθεση στη δεδομένη συγκυρία και με τους δεδομένους υπευθύνους, από μια ακόμη κεκαλυμμένη απόπειρα εκπόρθησης ενός ακόμα προπυργίου του σαθρού κόσμου στον οποίο ζούμε; Από το 2015, που έγινε σαφές ότι η απευθείας σύγκρουση με τις δομές δεν θα έφερνε ευτυχή αποτελέσματα, η μάχη έχει μεταφερθεί στο παράπλευρο και στο συμβολικό επίπεδο, όπου υπάρχουν τα εργαλεία να πριονιστεί η ηγεμονία των εγκαθιδρυμένων μοντέλων ζωής και σκέψης. Και ένα πολύ καλό εργαλείο είναι ο εγκιβωτισμός του μηνύματος σε μια απόλυτα σύγχρονη εκδοχή της ποπ μουσικής και η αποστολή του σε έναν διαγωνισμό που απασχολεί εκατομμύρια πολίτες της Δύσης -και όχι μόνο.

Κάποιοι έψαχναν για ράβδους χρυσού στο περιβόητο αεροπλάνο που ήρθε από τη Βενεζουέλα τις προάλλες, όμως μάλλον άλλου είδους ήταν το φορτίο που κουβαλούσε. Είναι άραγε αλήθεια ότι σε αυτή την πολύπαθη γωνιά του κόσμου γυρίστηκε το εν λόγω βίντεο-κλιπ; Ίσως να μη μάθουμε ποτέ την απάντηση σε αυτό, αλλά και σε άλλα ερωτήματα που προκύπτουν. Όμως το κρισιμότερο ερώτημα, σε ό,τι αφορά το ουσιαστικό διακύβευμα, το θέτει επιτακτικά το ίδιο το τραγούδι:

"What you waiting for?"

Τετάρτη, 20 Φεβρουαρίου 2019

Πράγματα που μαθαίνω στο σχολείο Ι

Εκδρομή δεν ζητούν μόνο οι μαθητές. Πολλές φορές ακόμα πιο έντονα τη ζητούν οι εκπαιδευτικοί.

Κυριακή, 17 Φεβρουαρίου 2019

Υπογραμμίσεις XVII: Jozeph Roth

Άλλο βιβλίο του Roth είχα στα υπόψη καιρό -ο Σταν και η Μαρία μου έκαναν δώρο χρόνια πριν Το Εμβατήριο Του Ραντέτσκυ, το θεωρούμενο ως αριστούργημά του. Όμως η ανάγνωσή του πάντα έπαιρνε αναβολή, και στο μεταξύ η Σάντη διάβασε την Κρύπτη Των Καπουτσίνων και μου το παίνευε πολύ. Οπότε το έπιασα.

Πρόκειται για ένα από τα τελευταία έργα του Αυστριακού (με εβραϊκή καταγωγή) συγγραφέα, στο οποίο περιγράφει τη ζωή ενός πλούσιου νέου, από την έναρξη του Α' Παγκοσμίου Πολέμου μέχρι την προσάρτηση της Αυστρίας στη Χιτλερική Γερμανία. Είναι ένα μάλλον άνισο μυθιστόρημα, στο οποίο στιγμές άκρατου λυρισμού διαδέχονται άλλες, μάλλον πεζές και κάπως εύκολες να ξεχαστούν. Όμως ο Roth έχει τον τρόπο να ζωντανέψει, όχι μόνο μια εποχή, αλλά και την ψυχοσύνθεση ενός λαού κι ενός κόσμου, που πιάστηκαν ανέμελοι κι απροετοίμαστοι τη στιγμή που ζύγωνε η καταστροφή. Είναι, επίσης, απόλυτα επίκαιρο το εν λόγω βιβλίο, καθώς η σημερινή Ευρώπη, και ο πλανήτης γενικότερα, μοιάζουν σε πολλά με την Αυτοκρατορία που διοικούσε κάποτε ο Φραγκίσκος Ιωσήφ Α'. Κι εκτός των άλλων, έχει μια σπουδαία τελική σκηνή, από τις πιο συγκινητικές που έχω συναντήσει.

Αυτή είναι, όπως ξέρουμε, η επιταγή των καιρών. Οι άνθρωποι δεν μπορούν να μείνουν μόνοι τους. Ενώνονται σε ομάδες χωρίς νόημα· κι ούτε τα χωριά μπορούν να μείνουν μόνα τους. Γεννιούνται έτσι παράλογες ενότητες. Τους αγρότες ελκύει η πόλη και τα χωριά φιλοδοξούν να γίνουν κι αυτά πόλεις.
-----
Δεν είμαι παιδί τούτης της εποχής, μου 'ναι μάλιστα δύσκολο να μη με χαρακτηρίσω εχθρό της. Όχι πως δεν την καταλαβαίνω, όπως υποστηρίζω πολύ συχνά. Αυτό είναι μόνο μια συνετή δικαιολογία. Απλά και μόνο, επειδή θέλω να 'χω την ησυχία μου, αποφεύγω να 'μαι προκλητικός ή κακόβουλος, κι έτσι λέω πως δεν καταλαβαίνω εκείνο που θα 'πρεπε να πω πως το μισώ ή το περιφρονώ. Ακούω θαυμάσια μα προσποιούμαι τον βαρήκοο. Θεωρώ ευγενικότερο να υποδυθώ κάποια αναπηρία, παρά να ομολογήσω πως άκουσα χυδαίους ήχους.
-----
Μοιραζόμουνα μαζί τους τη δύσπιστη απερισκεψία, τη μελαγχολική προπέτεια, την αμαρτωλή αμέλεια, την αλαζονική ασωτία, όλα συμπτώματα της επερχόμενης καταστροφής, που τότε ακόμα δεν βλέπαμε. Πάνω απ' τα ποτήρια που αγέρωχα πίναμε, σταύρωνε κιόλας ο αόρατος θάνατος τα σκελετωμένα του χέρια.
-----
Από εκεί μας αποχαιρέτησε κουνώντας το χέρι. Κι εμάς όλων πόνεσε η καρδιά, όταν το τρένο κύλησε έξω απ' το σταθμό, γιατί αγαπούσαμε τη μελαγχολία το ίδιο ανόητα όπως και την ευθυμία.
-----
Η φωνή της μου θύμιζε σιγανό, συγκρατημένο, καθαρό κι ωστόσο αποπνικτικό γουργούρισμα, τον ψίθυρο υπόγειων πηγών, τον απόμακρο μονότονο ήχο απόμακρων τρένων που συνοδεύει καμιά φορά τις άυπνες νύχτες μας, κι ακόμα κι η πιο κοινότυπη λέξη της αποκτούσε για μένα, χάρη σ' αυτή τη βαθιά φωνή, με την οποία την πρόφερε, την πληρότητα, την εκφραστική δύναμη μιας μακρινής, σίγουρα όχι και τόσο κατανοητής, ωστόσο σαφώς οικείας, ξεχασμένης, πρωτόγονης γλώσσας, που ίσως κάποτε αφουγκραστήκαμε στ' όνειρό μας.
-----
Η σχέση που διατηρούσα με τη μητέρα μου, καθόλου ειλικρινής κι αυθόρμητη, δεν ήταν τίποτε άλλο παρά η βασανιστική προσπάθεια να μιμηθώ τη σχέση των νεαρών αντρών με τις μητέρες τους. Γιατί στα μάτια τους δεν ήταν πραγματικές μητέρες, αλλά ένα είδος εκκολαπτηρίων, που σ' αυτά χρωστούσαν την ωρίμανση και τη ζωή τους, ή στην καλύτερη περίπτωση, κάτι σαν την πατρική γη, όπου ήρθε κανείς τυχαία στον κόσμο και που δεν της αφιερώνει παρά μόνο κάποια μνεία και κάποια συγκίνηση.
-----
Ίσως, δεν είναι καθόλου απίθανο, να είχε συμφιλιωθεί με τον αιώνιο χριστό νόμο της φύσης που υποχρεώνει τους γιους να ξεχνούν γρήγορα την προέλευσή τους, να βλέπουν τις μητέρες τους σαν ώριμες κυρίες, να μη θυμούνται το στήθος απ' όπου έλαβαν την πρώτη τους τροφή· σταθερός νόμος, που αναγκάζει ακόμα και τις μητέρες να βλέπουν τους καρπούς του σώματός τους να γίνονται μεγάλοι κι ακόμα πιο μεγάλοι, ξένοι κι ακόμα πιο ξένοι· με πόνο πρώτα, μετά με πίκρα και τέλος με μια αίσθηση εγκατάλειψης.
-----
Ήξερα μερικούς Εβραίους, Βιεννέζους φυσικά, τους οποίους κάθε άλλο παρά μισούσα· κυρίως γιατί εκείνη την εποχή ο θετικός αντισημιτισμός της αριστοκρατίας και των κύκλων που συναναστρεφόμουνα είχε γίνει μόδα των θυρωρών, των μικροαστών, των καπνοδοχοκαθαριστών, των ταπετσέρηδων. Αυτή η αλλαγή ήταν βέβαια ανάλογη εκείνης στη μόδα που έκανε την κόρη ενός κλητήρα του δημαρχείου να στερεώνει την ίδια πλερέζα στο κυριακάτικο καπέλο της, που τρία χρόνια πριν φορούσε την Τετάρτη μια Τραουτμανστόρφ ή μια Στσεχένυϊ. Κι όσο μπορεί σήμερα μια Στεχένυϊ να βάλει την ίδια πλερέζα που στολίζει το καπέλο της κόρης ενός κλητήρα του δήμου, το ίδιο μπορούσε τότε και η καλή κοινωνία, στην οποία ανήκα, να υποτιμά έναν Εβραίο...
-----
"Ξέρετε, δεν είμαι πατριώτης, αλλά αγαπώ τους συμπατριώτες μου. Μια ολόκληρη χώρα, μια πατρίδα, είναι κάτι αφηρημένο. Ένας συμπατριώτης όμως είναι κάτι συγκεκριμένο. Δεν μπορώ ν' αγαπώ όλα τα χωράφια, όλα τα δάση με τα έλατα, όλους τους βάλτους, όλους τους Πολωνούς και τις Πολωνίδες. Ένα ορισμένο όμως χωράφι, ένα δασάκι, ένα βάλτο, έναν άνθρωπο: à la bonheure! Το βλέπω, τ' αγγίζω, μιλάει τη γλώσσα που μου είναι οικεία, κι αυτό γιατί είναι κάτι μεμονωμένο, η προσωποποίηση του οικείου. Κι ύστερα υπάρχουν κι άνθρωποι που τους ονομάζω συμπατριώτες ακόμη κι αν έχουν γεννηθεί στην Κίνα, στην Περσία ή στην Αφρική".
-----
"[...] το χαρακτηριστικό του αριστοκράτη είναι πάνω απ' όλα η αταραξία".
-----
Θα ντρεπόμουν, αν αναγκαζόμουνα να πω στους φίλους μου ότι είχα πάει στην εκκλησία. Όχι πως θεωρούσαν τη θρησκεία πραγματικό εχθρό τους· απλά αρνιόνταν από υπεροψία ν΄αναγνωρίσουν την παράδοση που πάνω της στηρίχτηκε η αγωγή τους. Φυσικά δεν ήταν διατεθειμένοι να εγκαταλείψουν την ουσία αυτής της παράδοσης· όμως τόσο αυτοί όσο κι εγώ, είχαμε εξεγερθεί ενάντια στις μορφές της παράδοσης, γιατί δεν ξέραμε πως η αληθινή μορφή είναι ταυτόσημη με την ουσία και πως ήταν παιδιάστικο να χωρίζουμε το ένα από το άλλο.
-----
Δεν τον αισθανόμασταν το θάνατο. Δεν τον αισθανόμασταν, γιατί δεν αισθανόμασταν το Θεό.
-----
"Η ρωμαϊκή εκκλησία", συνήθιζε να λέει "είναι σ' αυτόν τον βαλτωμένο κόσμο η μόνη που δημιουργεί μορφές, η μόνη που τις διατηρεί. Αν θέλετε, η μόνη που παρέχει μορφές. Με το να φυλακίζει τα ήθη και τα έθιμα που προέρχονται απ' τη λεγόμενη "παράδοση" στο δόγμα της σαν μέσα σ' ένα παγερό παλάτι, κερδίζει και παραχωρεί στα παιδιά της γύρω, έξω απ' το παλάτι, το καμωμένο από πάγο, με την τεράστια, ευρύχωρη αυλή, την ελευθερία ν' αμελούν, ακόμη να συγχωρούν ή και να πράττουν οι ίδιοι το απαγορευμένο. Με το να προβλέπει αμαρτίες, ταυτόχρονα τις συγχωρεί. Μπορεί να πει κανείς πως δεν επιτρέπει καν την ύπαρξη του αλάθητου ανθρώπου: αυτό είναι και το κατεξοχήν ανθρώπινο στοιχείο της. Τα πιο άψογα παιδιά της τα εξυψώνει σε αγίους. Κι είναι αυτονόητο ότι έτσι επιτρέπει σιωπηρά στους ανθρώπους το λάθος. Μάλιστα επιτρέπει την αμαρτία σε τέτοιο βαθμό, ώστε να μη θεωρεί ανθρώπους όσους δεν είναι αμαρτωλοί: γιατί αυτοί έχουν ήδη γίνει δεκτοί στη βασιλεία των ουρανών ή άγιοι. Μ' αυτό η ρωμαϊκή εκκλησία επιβεβαιώνει την πιο ευγενική της τάση: να συγχωρεί, να αφίη. Δεν υπάρχει πιο ευγενική τάση από τη συγχώρεση. Σκεφτείτε πως δεν υπάρχει καμιά χυδαιότερη από την εκδίκηση".
-----
Πολύ αργότερα, πολύ μετά τον μεγάλο πόλεμο που τον ονόμασαν "παγκόσμιο πόλεμο", σωστά κατά τη γνώμη μου, όχι επειδή πήρε μέρος όλος ο κόσμος, αλλά επειδή όλοι εμείς χάσαμε εξαιτίας του έναν ολόκληρο κόσμο, τον δικό μας κόσμο, πολύ αργότερα, λοιπόν, θα κατανοούσα πως και τα τοπία, τα χωράφια, τα έθνη, οι ράτσες, οι καλύβες και τα café κάθε είδους και προέλευσης υπακούουν σ' έναν χωρίς αμφιβολία φυσικό νόμο ενός ισχυρού πνεύματος, που είναι σε θέση να φέρνει κοντά το μακρινό, να κάνει συγγενικό το ξένο, και να ενώνει εκείνα που φαινομενικά αλληλοαπωθούνται. Μιλάω για το παρεξηγημένο και καταχρασμένο πνεύμα της παλιάς μοναρχίας [...]".
-----
[...] μιλούσαν και οι δυο τα ίδια ένρινα "κρατικά" γερμανικά των ανώτερων τάξεων, μια γλώσσα ταυτόχρονα σκληρή και γλυκιά, λες κι ήταν Σλάβοι κι Ιταλοί οι δημιουργοί και πατέρες αυτής της γλώσσας, μιας γλώσσας που κύρια χαρακτηριστικά της ήταν η διακριτική ειρωνεία και η χαριτωμένη συμπάθεια προς το ανώδυνο, τη φλυαρία, μέχρι και τη γοητευτική ανοησία.
-----
Πού και πού μέναμε μαζί μέχρι αργά. Από έναν ανεξήγητο φόβο για τη νύχτα περιμέναμε το πρωί.

Από έναν ανεξήγητο φόβο, λέω τώρα, τότε μας φαινόταν δικαιολογημένος· γιατί βρίσκαμε την εξήγηση στο γεγονός πως ήμασταν πολύ νέοι ώστε να παραμελούμε τις νύχτες. Ενώ, όπως κατάλαβα αργότερα, υπήρχε αντίθετα ο φόβος της μέρας ή για την ακρίβεια του πρωινού, της πιο φωτεινής ώρας της ημέρας. Τότε βλέπει κανείς καθαρά και φαίνεται καθαρά. Κι εμείς, εμείς ούτε να βλέπουμε θέλαμε καθαρά ούτε να μας βλέπουν καθαρά.

Νόμιζα τότε ότι ο επερχόμενος πόλεμος ήταν ό,τι έπρεπε. Μόλις έγινε πραγματικότητα και μάλιστα αναπόφευκτη, κατάλαβα ξαφνικά [...] πως στο τέλος τέλος ένας παράλογος θάνατος είναι καλύτερος από μια παράλογη ζωή. Φοβόμουνα το θάνατο. Αυτό είναι σίγουρο. Δεν ήθελα να πέσω. Το μόνο που ήθελα ήταν να αποκτήσω μόνος μου τη βεβαιότητα πως μπορώ να πεθάνω.
-----
[...] σαν αριστοκράτης, που μόλις τον έχρισε ευγενή ο θάνατος, όπως κάνει μ' όλους όσους είναι έτοιμοι και άξιοι να τον υποδεχτούν [...].
-----
Κοντά στο θάνατο, τα αισθήματά μου έγιναν πιο τίμια, πιο σαφή, όπως μερικές φορές αποσαφηνίζονται όταν είναι κανείς βαριά άρρωστος οι ιδέες και η αλήθεια σε τέτοιο βαθμό, που αισθάνεται παρά το φόβο, το αδιέξοδο και την υποψία που τον παραλύει, ένα είδος περήφανης ικανοποίησης, γιατί επιτέλους μια φορά γνώρισε την ευτυχία μέσα απ' τον πόνο και μια αίσθηση βαθύτατης χαράς, γιατί ξέρει απ' την αρχή το τίμημα της γνώσης.
-----
[...] δεν είχαμε πια καιρό ν' απολαύσουμε την ελάχιστη ελευθερία κινήσεων που μας άφηνε ακόμα η ζωή, δεν είχαμε καν τον καιρό να περιμένουμε το θάνατο. Στην πραγματικότητα δεν ξέραμε πια αν νοσταλγούσαμε το θάνατο ή προσδοκούσαμε τη ζωή. Πάντως εκείνες ήταν για μένα κι όλους σαν κι εμένα οι πιο έντονες ώρες της ζωής μας· είναι οι ώρες που ο θάνατος δεν μοιάζει με την άβυσσο που θα πέσεις κάποια μέρα, αλλά με την απέναντι όχθη ενός ποταμού, όπου προσπαθείς να φτάσεις μ' ένα σάλτο [...].
-----
Είναι ένα από τα μυστικά των μανάδων: δεν παραιτούνται ποτέ απ' την ελπίδα ότι θα ξαναδούν τα παιδιά τους, ακόμα κι εκείνα που πιστεύουν πως είναι νεκρά, ακόμη και τα πραγματικά νεκρά· κι αν γινότανε ν' αναστηθεί ένα νεκρό παιδί μπροστά στη μάνα του, εκείνη θα το 'παιρνε στην αγκαλιά της τόσο φυσικά, σαν να μην είχε γυρίσει από την άλλη ζωή, αλλά από μια πολύ μακρινή περιοχή τούτης της ζωής.
-----
Ακόμη και τότε μιλούσε, όπως μιλά μια μητέρα. Αφού έπρεπε ν' αφήσει το παιδί της -το μοναδικό της μάλιστα- να πάει στο θάνατο, ήθελε να του το παραδώσει μόνη της. Ούτε την κατοχή ούτε το χάρο ήθελε να μοιραστεί με άλλη γυναίκα.
-----
[...] πρέπει να 'ναι κανείς πολύ ώριμος ή τουλάχιστον πολύ έμπειρος, για να μπορεί να δείχνει τα αισθήματά του χωρίς την αναστολή της ντροπής.
-----
Καθένας απ' αυτούς είχε κάποιο κορίτσι να παντρευτεί, ακόμα κι αν η νύφη δεν ήταν ανάλογη με τη θέση του, αλλά κάποια τυχαία, απ' αυτές που 'πεφταν εκείνους τους καιρούς πάνω μας συχνά, ποιος ξέρει γιατί, και που έρχονταν από περιοχές άγνωστες, όμοιες με πεταλούδες που τις νύχτες του καλοκαιριού έρχονται απ' τ' ανοιχτά παράθυρα και φτερουγίζουν πάνω στο τραπέζι, στο κρεβάτι, στο γείσο του τζακιού, εφήμερα, επιπόλαια, υποταγμένα, βελούδινα δώρα μιας γενναιόδωρης σύντομης νύχτας.
-----
Και το αίσθημα τιμής είναι ένα είδος ναρκωτικού που στη δική μας περίπτωση αποκοίμιζε το φόβο κι όλα τα κακά προαισθήματα.
-----
Και στο στρατό μεγαλώνεις ακόμη μια φορά: όπως όταν είσαι παιδί μαθαίνεις να περπατάς, έτσι μαθαίνεις να βαδίζεις στρατιωτικά, όταν είσαι στρατιώτης. Ποτέ δεν ξεχνάς τους νεοσύλλεκτους που 'μαθαν ταυτόχρονα με σένα [...].
-----
[...] αυτή η περίοδος της ζωής μου, η περίοδος των ρομαντικών ιδεών με πλησίασε πολύ πιο κοντά στην πραγματικότητα απ' ό,τι οι σπάνιες μη ρομαντικές που έπρεπε να τις επιβάλω με τη βία στον εαυτό μου. Πόσο ανόητοι είναι αλήθεια αυτοί οι παλαιικοί χαρακτηρισμοί! [...] πιστεύω [...] ότι ο άνθρωπος που λέγεται ρεαλιστής είναι πάντα απρόσιτος σ' αυτόν τον κόσμο, σαν πύργος δίχως ανοίγματα από μπετόν, κι ότι αντίθετα ο λεγόμενος ρομαντικός μοιάζει με κήπο ανοιχτό, που η αλήθεια μπαινοβγαίνει κατά βούληση...
-----
Ούτε η απόλυτη δικαιοσύνη είναι αμερόληπτη, κι αυτή σπέρνει δόντια δράκου.
-----
Η μητέρα μου ήταν έξυπνη γυναίκα, γυναίκα που έβλεπε καθαρά. Τώρα κατάλαβα πως ποτέ δεν με είχε κοιτάξει με προσοχή. Και βέβαια μ' αγαπούσε πολύ. Μα αγαπούσε το γιο του άντρα της, όχι το παιδί της. Ήταν γυναίκα. Ήμουν η κληρονομιά που της άφησε ο αγαπημένος της· μοιραία σαρξ εκ της σαρκός του· η δική της μήτρα ήταν τυχαία.
-----
Ο Ζακ της έφερε τον μικρό οβάλ καθρέφτη. Παρατήρησε ακίνητη αρκετή ώρα το πρόσωπό της. Ναι, οι γυναίκες του καιρού της δεν είχαν ακόμα ανάγκη να διορθώνουν με φτιασίδια, πούδρες, χτένια ή και μόνο με τα δάχτυλα, φόρεμα, πρόσωπο, μαλλιά. Ήταν σαν να απαιτούσε η μητέρα μου με το βλέμμα της μόνο, με το βλέμμα που εξέταζε τη μορφή της στον καθρέφτη, από τα μαλλιά, το πρόσωπο, τα ρούχα, απόλυτη πειθαρχία. Χωρίς να 'χει κάνει την παραμικρή κίνηση χάθηκαν ξαφνικά κάθε οικειότητα και ζεστασιά, έτσι που κι εγώ ο ίδιος ένιωσα σαν επισκέπτης σε μια ξένη, γηραιά κυρία.
-----
"Οι άνθρωποι", είπε, "ξέρουν μερικές φορές πότε θα φύγουν. Δεν ξέρουν ποτέ, πότε θα επιστρέψουν" [...].
-----
Το απαγορευμένο κρατά λίγο, το επιτρεπτό εμπεριέχει εξ ορισμού τη διάρκεια.
-----
Ένιωθα μια περίεργη ανάγκη να επανορθώσω μέσα σε μια ώρα τα εικοσιτρία απερίσκεπτα και χωρίς αγάπη χρόνια της ζωής μου, κι αντί, όπως κάνουν οι νιόπαντροι, ν' αρχίσω την "καινούργια μου ζωή", προσπαθούσα να διορθώσω την περασμένη. Θα προτιμούσα ν' άρχιζα πάλι απ' τη γέννησή μου. Έβλεπα καθαρά πως είχα χάσει το πιο σημαντικό. Πολύ αργά. Με περίμενε ο θάνατος και η αγάπη.
-----
Προτιμώ τη μοίρα του εξαφανισμένου, παρά εκείνη του αφηγητή αυτού που χάθηκε για πάντα. Κανείς δεν θα με καταλάβαινε σήμερα, αν επιχειρούσα να μιλήσω για την ελευθερία, την τιμή, και, πολύ περισσότερο, για την αιχμαλωσία. Αυτή την εποχή καλύτερα να σωπαίνει κανείς. Για να είμαι ειλικρινής, γράφω μόνο για να καταλάβω τον ίδιο μου τον εαυτό [...].
-----
Οι ξιφολόγχες στα όπλα δεν έμοιαζαν αληθινές και τα όπλα κρέμονταν αδέξια απ' τους ώμους των ανθρώπων. Λες κι αποζητούσαν τον ύπνο τα όπλα, κουρασμένα όπως κι εμείς μετά από τέσσερα χρόνια πυροβολισμών.
-----
"Βέβαια δεν θα ήθελα μια χορεύτρια για κόρη, αλλά μια χορεύτρια είναι τίμια. Κι έπειτα τα κάπως ελαφρά ήθη είναι ένα πράγμα σαφές. Δεν είναι κατεργαριά, δεν είναι απάτη".
-----
Η μαρμάρινη πλάκα του τραπεζιού διατηρούσε ακόμη, έτσι νόμιζα, κάποια ίχνη των δικών μας, των δικών της χεριών. Φυσικά η ιδέα ήταν παιδιάστικη, γελοία. Το ήξερα, αλλά την επέβαλα στον εαυτό μου με τη βία, αρπάχτηκα κυριολεκτικά πάνω της, για να προσθέσω ένα οποιοδήποτε αίσθημα στην ανάγκη που ένιωθα "να βάλω τάξη στη ζωή μου", ώστε η συζήτησή μου με την Ελίζαμπετ να είναι από κάθε άποψη δικαιολογημένη. Τότε ήταν που συνειδητοποίησα για πρώτη φορά πόσο φευγαλέες είναι οι εμπειρίες μας, πόσο γρήγορα ξεχνάμε και πόσο εφήμεροι είμαστε, περισσότερο από κάθε άλλο πλάσμα πάνω στη γη.
-----
Περπατούσαμε σιωπηλοί, ο ένας πλάι στον άλλο. Έπεφτε ένα χιόνι ράθυμο, θα 'λεγα σάπιο. Τα φανάρια, ράθυμα κι αυτά, δεν έκαναν καλά τη δουλειά τους. Το γυάλινο περίβλημά τους προστάτευε έναν τόσο δα σπόρο φωτός τσιγγούνικα και εχθρικά. Δεν φώτιζαν τους δρόμους, τους σκοτείνιαζαν. περισσότερο.
-----
Είχαμε χάσει όλοι θέση και σειρά κι όνομα, σπίτι και χρήμα κι αξίες, παρελθόν, παρόν, μέλλον. Κάθε πρωί όταν ξυπνούσαμε, κάθε νύχτα σαν πέφταμε να κοιμηθούμε, καταριόμασταν τον θάνατο, που άδικα μας είχε παρασύρει σε μια χωρίς προηγούμενο γιορτή. Κι όλοι μας ζηλεύαμε τους πεθαμένους. Αναπαύονταν κάτω απ' τη γη και την επόμενη άνοιξη θα φύτρωναν μενεξέδες απ' τα οστά τους. Εμείς, όμως, είχαμε γυρίσει αγιάτρευτα άκαρποι, με παράλυτα νεφρά, ένα γένος αφιερωμένο στο θάνατο, που ο θάνατος το είχε περιφρονήσει. Το πόρισμα της στρατολογικής επιτροπής ήταν αμετάκλητο. Έλεγε: "Ανίκανος να πεθάνει".
-----
Συνηθίσαμε όλοι το ασυνήθιστο. Κάναμε μια αγωνιώδη προσπάθεια να συνηθίσουμε. Παράλληλα, χωρίς όμως να το ξέρουμε, βιαζόμασταν να προσαρμοστούμε κι όχι μόνο αυτό, αλλά μας γοήτευαν φαινόμενα που κατά βάση μισούσαμε και αποστρεφόμασταν. Αρχίσαμε μάλιστα να αγαπάμε την αθλιότητά μας, με τον ίδιο τρόπο που αγαπάει κανείς αμετακίνητους εχθρούς. Η αθλιότητα ήταν το καταφύγιό μας. Της ήμασταν ευγνώμονες, γιατί κατάπινε τις μικρές προσωπικές στενοχώριες μας, αυτή, η μεγάλη τους αδελφή, η μεγάλη αθλιότητα που μπροστά της έχανε τη σημασία της κάθε παρηγοριά, αλλά κι όλες οι καθημερινές μας σκοτούρες. Κατά τη γνώμη μου δεν είναι δύσκολο να ερμηνεύσει και να συγχωρέσει κανείς τη φοβερή υποχωρητικότητα των σημερινών γενιών απέναντι στους ακόμη πιο φρικτούς καταπιεστές τους, αν σκεφτεί πως χαρακτηριστικό της ανθρώπινης φύσης είναι ότι προτιμά τη μεγάλη συμφορά, που δεν αφήνει τίποτα όρθιο, από την προσωπική στενοχώρια. Η μεγάλων διαστάσεων συμφορά καταπίνει μεμιάς τη μικρή δυστυχία, την ατυχία. Γι' αυτό κι εμείς εκείνα τα χρόνια αγαπούσαμε τη γενική, την τεράστια αθλιότητα.
-----
Κάπως έτσι θα ζούνε οι άνθρωποι παραμονές της Κρίσης: ρουφώντας μέλι από δηλητηριώδη λουλούδια, εξυμνώντας τον σβησμένο ήλιο ως ζωοδότη, φιλώντας την ξεραμένη γη ως μητέρα της γονιμότητας.
-----
Η Ελίζαμπετ με αγαπούσε, ήμουν σίγουρος γι' αυτό, όμως φοβόταν την καθηγήτρια Γιολάντα· ήταν ένας από εκείνους τους φόβους, που η σύγχρονη ιατρική φρόντισε να ορίσει με επιτυχία και να ερμηνεύσει μ' αποτυχία.
-----
[...] είναι ευγενικό και ηρωικό ταυτόχρονα να κρύβεις και να αποσιωπάς αναπηρίες.
-----
Πόσο φιλάνθρωπη είναι η φύση! Οι αναπηρίες που χαρίζει στα γηρατειά είναι ένα δώρο, μας χαρίζει αμνησία, αδύνατη ακοή και όραση, όταν γερνάμε· κι ακόμη κάποια σύγχυση του νου, λίγο πριν το θάνατο. Οι σκιές που τον προαναγγέλουν είναι δροσερές και ανακουφίζουν.
-----
[...] όπως και πολλές άλλες γυναίκες, είχε τη μανία της τάξης και της καθαριότητας. Με τούτο το μοιραίο πάθος, είχε κάποια σχέση και η ζήλια της. Εκείνο τον καιρό κατάλαβα γιατί οι γυναίκες αγαπούν τα σπίτια και τα διαμερίσματα περισσότερο από τους άντρες τους. Οι γυναίκες ετοιμάζουν πρώτ' απ' όλα τις φωλιές για τους απογόνους. Φυλακίζουν με ασυνείδητη πανουργία τους άντρες σε ένα δίχτυ από μικρά καθημερινά καθήκοντα, απ' τα οποία δεν μπορούν ποτέ να ξεφύγουν. Στο σπίτι μας κοιμόμουν, τώρα στο πλευρό της γυναίκας μου. Αυτό ήταν το σπίτι μου. Αυτή ήταν η γυναίκα μου. Ναι! Το κρεβάτι γίνεται ένα απόμερο σπίτι μέσα στο ορατό, ανοιχτό σπίτι, και η γυναίκα, που μας περιμένει εκεί, αγαπιέται απλά, γιατί είναι εκεί και διατίθεται. Είναι εκεί και διατίθεται κάθε ώρα της νύχτας, όποτε και αν γυρίσει κανείς στο σπίτι του, και κατά συνέπεια την αγαπάει. Γιατί αγαπάμε το σίγουρο. Αγαπάμε ιδιαίτερα ό,τι μας περιμένει, ό,τι έχει υπομονή.
-----
"Αλλά οι επαναστάσεις σήμερα έχουν ένα μειονέκτημα: δεν πετυχαίνουν".
-----
"Αυτός είναι ένας απλός καστανάς", είπε ο Χοϊνίτσκι, "αλλά προσέξτε: είναι πραγματικά ένα επάγγελμα συμβολικό. Συμβολίζει την παλιά μοναρχία. Αυτός ο άνθρωπος πουλούσε τα κάστανά του παντού, στη μισή Ευρώπη, μπορεί να πει κανείς. Παντού, όπου έτρωγαν τα κάστανά του ήταν Αυστρία, κυβερνούσε ο Φραγκίσκος Ιωσήφ. Τώρα δεν υπάρχουν πια κάστανα χωρίς βίζα. Τι κόσμος!"
-----
Υπήρξαν αμέτρητα εκατομμύρια, δισεκατομμύρια πατέρες από τότε που υπάρχει ο κόσμος. Ήμουν μόνο μία μονάδα ανάμεσα σε δισεκατομμύρια. Αλλά τη στιγμή που μπόρεσα να πάρω το γιο μου στην αγκαλιά μου, ένιωσα κάποια μακρινή αντανάκλαση εκείνης της ανώτερης μακαριότητας που θα έπρεπε να είχε αισθανθεί ο Δημιουργός του κόσμου την έκτη μέρα, όταν ΑΥΤΟΣ είδε το ατελές έργο του, παρ' όλα αυτά, ολοκληρωμένο. Ενώ κρατούσα στα χέρια μου το μικροσκοπικό, απαίσιο και μελανό πλάσμα που ούρλιαζε, ένιωσα καθαρά την αλλαγή που γινόταν μέσα μου. Όσο μικρό, όσο απαίσιο, όσο κοκκινωπό κι αν ήταν το πλάσμα που κρατούσα στην αγκαλιά μου, ακτινοβολούσε δύναμη απερίγραπτη. Ακόμη περισσότερο: ήταν σαν να 'χε συγκεντρωθεί σ' αυτό το τρυφερό, φτωχό σωματάκι όλη μου η δύναμη, σαν να κρατούσα στα χέρια μου τον ίδιο μου τον εαυτό και μάλιστα το καλύτερο του εαυτού μου.
-----
Και την Παρασκευή ακόμη δεν έβλεπα την ώρα να έρθει το αγαπημένο μου βράδυ· γιατί μόνο το βράδυ ένιωθα μόνος μέσα στο σπίτι, από τότε που δεν είχα πια ούτε σπίτι, ούτε οικογένεια. Περίμενα λοιπόν, ως συνήθως, να παραδοθώ στην προστασία του, που σε μας εδώ στη Βιέννη ήταν πάντα πιο τρυφερή απ' τη σιωπή της νύχτας, αφού έκλειναν τα café και μελαγχολούσαν τα φανάρια, κουρασμένα από τη χωρίς νόημα πια δουλειά τους. Νοσταλγούσαν το νωχελικό πρωινό, την ίδια τους την εξαφάνιση. Ναι, ήταν πάντα κουρασμένες, νυσταγμένες οι λάμπες, αποζητούσαν το πρωί για να μπορέσουν ν' αποκοιμηθούν.
-----
Δεν αγαπώ τα ζώα κι ακόμη λιγότερο τους ανθρώπους που αγαπούν τα ζώα. Όλη μου τη ζωή είχα την αίσθηση ότι οι άνθρωποι που αγαπούν τα ζώα αφαιρούν ένα μέρος της αγάπης τους από τους ανθρώπους, και η γνώμη μου αυτή μου φάνηκε περισσότερο δικαιολογημένη, όταν έμαθα τυχαία πως οι Γερμανοί του Τρίτου Ράιχ αγαπούν τα λυκόσκυλα, τα γερμανικά τσοπανόσκυλα. "Φτωχά πρόβατα!" ψιθύρισα.

Joseph Roth, Η Κρύπτη Των Καπουτσίνων, μετάφραση Νίκου Δεληβοριά, εκδόσεις Το Βήμα Βιβλιοθήκη

Παρασκευή, 15 Φεβρουαρίου 2019

Πολύ Μεγάλες Αλήθειες XXXIX

Χωρίς πολλά λόγια, χτυπώντας στο ψαχνό, λέγοντας τα πράγματα όπως τα νιώθω...

Συνεχίζω να δημιουργώ επειδή συχνά θυμάμαι ότι κάποια στιγμή θα πεθάνω.

Συνεχίζω να ζω επειδή συχνά ξεχνάω ότι κάποια στιγμή θα πεθάνω._

Δευτέρα, 11 Φεβρουαρίου 2019

Διάλογος με την κόρη μου XLIII

Βλέποντας το δελτίο ειδήσεων της ΕΡΤ, την ημέρα που ο Μητροπολίτης Αμβρόσιος καταδικάστηκε για ρητορική μίσους, διάλογος της Ελένης με τη μαμά της:
- Τι είναι "ομοφυλοφιλία";
- Είναι όταν κάποιος θέλει να έρχεται σε επαφή με άτομα του ίδιου φύλου, δηλαδή αγόρια με αγόρια και κορίτσια με κορίτσια.
- Α, εγώ θέλω και με αγόρια και με κορίτσια.

Κυριακή, 20 Ιανουαρίου 2019

Το χρωστάω στον πατέρα μου

Με τον πατέρα μου, 40 χρόνια τώρα που γνωριζόμαστε, διαφωνούμε και τσακωνόμαστε ευκόλως για πολλά. Όμως υπάρχει κάτι που πρέπει να του αναγνωρίσω: του χρωστάω ότι δεν έγινα φανατικός.

Εκείνος κυρίως ευθύνεται που μεγάλωσα σε σπίτια που ήταν πάντα γεμάτα βιβλία, εφημερίδες, βιντεοκασέτες και δίσκους. Και που έβλεπα κάποιον να τα διαβάζει όντως όλα αυτά, να τα χρησιμοποιεί και να τα συμβουλεύεται.

Αργότερα, καθώς μεγαλώναμε με τ' αδέρφια μου, ήταν πάλι εκείνος που φρόντιζε, μέσα από το χιούμορ, να περνάει μέσα μας και η άλλη άποψη. Ζώντας στην υπερσυντηρητική κοινωνία της Σπάρτης, το αναμενόμενο θα ήταν να καταλήξουμε θρησκόληπτοι και μισαλλόδοξοι. Αλλά όχι. Ενώ και στα συλλαλητήρια του '92 βγήκαμε, και στην εκκλησία πηγαίναμε κάθε Κυριακή, και θεολόγους που έλεγαν ότι το ροκ είναι του Σατανά είχαμε στο σχολείο, ο μπαμπάς πάντα είχε να συνεισφέρει ένα καυστικό σχόλιο, μια μπηχτή, μια αποκαλυπτική πληροφορία που ξεσκέπαζε τους ανιστόρητους, τους υποκριτές και τους κομπλεξικούς. Με έναν τρόπο, πριόνιζε σταθερά και μεθοδικά τα ποδάρια του φανατισμού -της τύφλωσης που η κοινωνία γύρω προσπαθούσε να ενσταλάξει στα τέκνα της.

Με τα χρόνια έφτασα να δω αυτά που έβλεπε εκείνος τότε, στο μεταξύ μετακινήθηκε κι εκείνος. Ποιος ξέρει πού θα είμαι κι εγώ, αν ποτέ φτάσω τα χρόνια του... Σίγουρα, πάντως, χάρη κυρίως στον πατέρα μου, θα έχω τα εφόδια της γνώσης, της κριτικής σκέψης και της αμφιβολίας να με οδηγούν.

Σάββατο, 5 Ιανουαρίου 2019

Μουσική ανασκόπηση του 2018

Άλλη μια χρονιά, άλλη μια ανακεφαλαίωση της μουσικής που πέρασε απ' το ακουστικό μου πεδίο. Ένα ξεδιάλεγμα εκείνων των δίσκων που θεωρώ ότι άξιζαν περισσότερο τον χρόνο που τους αφιέρωσα. Και κάποιες λίστες, που στο μέλλον θα τις κοιτώ ξύνοντας το κεφάλι μου με απορία...

Ξεκινώ από τα εγχώρια άλμπουμ. Όπου με συνοπτικές διαδικασίες έβαλα τον ΛΕΞ στην κορυφή, χωρίς δεύτερες σκέψεις. Το 2XXX δεν είναι απλώς ένας δίσκος που με κέρδισε με την πρώτη, είναι και ένα έργο που άπτεται του τώρα και που ενώνει πολλά διαφορετικά και μεγάλα κομμάτια του ακροατηρίου -του νεανικού κυρίως. Τον ακούνε και οι μαθητές μου, εν ολίγοις (όχι όλοι, κυρίως εκείνοι που ενδιαφέρονται γενικώς), κι αυτό μόνο αισιόδοξο μπορεί να είναι. Ακολουθεί παρακάτω η πλήρης δεκάδα του ψηφοδελτίου μου, το οποίο συνδιαμόρφωσε τη συνολική λίστα του Avopolis Music Network (εδώ):

1. 2XXX - ΛΕΞ
2. Featuring: Ζωντανή Ηχογράφηση Στο Φεστιβάλ Ulrichsberger Kaleidophon, 2016 - WLSFW
3. Rewa - Τάνια Γιαννούλη, Rob Thorne & Steve Garden
4. Λάρυμνα - Μαρία Λατσίνου & Mokita
5. Beyond Celestial Echoes - Sacral Rage
6. Ουρανός - Στέρεο Νόβα
7. Προσάναμμα - Ορέστης Ντάντος
8. Polyend - Μέντα
9. Well, Excuse Me - TFATFY
10. Του Κόσμου Αυτό Το Κάτι - Χρυσόστομος Καραντωνίου/Νίκος Μωραΐτης

Στα της διεθνής δισκογραφίας τώρα. Όπου οφείλω να πω ότι, για πρώτη φορά ίσως δυσκολεύτηκα τόσο να ξεχωρίσω την κορυφαία κυκλοφορία. Και δεν ήμουν ο μόνος, κάτι τέτοιο συνέβη σε πολλούς. Δεν υπήρξε, δηλαδή, φέτος εκείνος ο δίσκος που να συγκέντρωσε κοινή αποδοχή ή να ξεχώρισε με προφανή τρόπο. Μέσα στο γενικότερο χάσιμο, φτάσαμε να δούμε και το βρετανικό περιοδικό Mojo να τοποθετεί, για πρώτη φορά στην ιστορία του, έναν τζαζ δίσκο στο #1 (εκείνον του Kamasi Washington). Τέλος πάντων, εγώ την ψήφο μου την έριξα στον ωραίο Jon Hopkins, έτσι για τη στήριξη της μη τραγουδοκεντρικής δημιουργίας (θα βρείτε στη λίστα μου αρκετούς ακόμα τέτοιους δίσκους). Ιδού η 25άδα μου, η οποία επηρέασε όχι μόνο την τελική λίστα του Avopolis (εδώ), αλλά και εκείνη του Mix Grill (εδώεδώ, εδώ, εδώ κι εδώ):

1. Singularity - Jon Hopkins
2. Isolation - Kali Uchis
3. Double Negative - Low
4. Body - The Necks
5. Unsung Prophets & Dead Messiahs - Orphaned Land
6. The Hands - Fire!
7. Black Panther The Album: Music From And Inspired By - Kendrick Lamar
8. Heaven And Earth - Kamasi Washington
9. Historian - Lucy Dacus
10. Egypt Station - Paul McCartney
11. soil - serpentwithfeet
12. Chris - Christine & The Queens
13. Hell-On - Neko Case
14. Music For The Luca Guadagnino Film - Thom Yorke
15. Awase - Nik Bärtsch’s Ronin
16. You Won't Get What You Want - Daughters
17. POST- - Jeff Rosenstock
18. Landfall - Laurie Anderson & Kronos Quartet
19. Age Of - Oneohtrix Point Never
20. Eonian - Dimmu Borgir
21. All Melody - Nils Frahm
22. Negro Swan - Blood Orange
23. Joy As An Act Of Resistance - Idles
24. Cocoa Sugar - Young Fathers
25. Fenfo - Fatoumata Diawara

Και του χρόνου!

Δευτέρα, 31 Δεκεμβρίου 2018

10 χρόνια κομμάτια

Μέσα στο 2018 έκλεισα 10 χρόνια γραφής γύρω από τη μουσική.

10 χρόνια μάχης ενάντια στη λευκή σελίδα, ενάντια στον κέρσορα που αναβοσβήνει ανυπόμονα.

10 χρόνια στα οποία έγινα συμπαθής ή αντιπαθής, αναλόγως αν είχα να γράψω καλά λόγια ή όχι. Το να γράφεις μουσική, και παράλληλα να γράφεις για μουσική, σε κάνει οπωσδήποτε να νιώθεις ξένος και στα δύο στρατόπεδα -κάτι σαν διπλός κατάσκοπος, χωρίς την αίγλη. Μόνο ζημιά μπορεί να κάνει στην εικόνα σου -ευτυχώς.

Ζημιά, βέβαια, κάνει και στη ζωή σου. Άντε να εξηγείς γιατί κάνεις κάτι που σου αποφέρει τόσο λίγα, που απαιτεί τόσο πολύ από τον χρόνο και την ενέργειά σου. Τι σου προσφέρει, τέλος πάντων; Επιτέλους, δεν μπορείς να βρεις κι εσύ μια κανονική δουλειά;

Ε, λοιπόν, ήρθε και η "κανονική" δουλειά -άλλο αν την κάνω όντως κανονικά. Αλλά η γραφή εκεί, σταθερά και κυνήγι. Και πάντα να νιώθω ότι κόβομαι σε κομμάτια, ότι πρέπει να είμαι εδώ κι εκεί ταυτόχρονα, αναζητώντας εκείνες τις λέξεις που θα με κάνουν κατανοητό και αποδεκτό, έστω κι αν όχι αρεστό.

Γράφω από μικρό παιδί, διάφορα. Τα 10 αυτά χρόνια το έκανα επαγγελματικά, δημόσια. Δεν ξέρω πού θα με βγάλει. Αλλά συνεχίζω, σχεδιάζω, αναβάλλω, επιστρέφω.

Είναι αυτό ένα ταξίδι που ποτέ δεν τελειώνει.

Σάββατο, 22 Δεκεμβρίου 2018

Υπογραμμίσεις XVI: Stephen King (VI)

Το Δόκτωρ Ύπνος είναι η συνέχεια της Λάμψης, ενός εκ τω πλέων διάσημων κι αγαπημένων μυθιστορημάτων του Stephen King. Διαβάζοντάς τα το ένα πίσω απ' τ' άλλο ήταν μάλλον πιο εύκολο από ποτέ να εντοπίσω τις διαφορές ανάμεσα στη νεανική φάση του συγγραφέα και την ώριμη εποχή του.

Λοιπόν, προτιμώ σαφώς τον "παππού" King: είναι ικανότερος, διεξοδικότερος, πιο διεισδυτικός, πιο συγκινητικός. Είναι πιο ικανός, γενικότερα, στο να επιτρέπει μια καλύτερη κατανόηση από τη μεριά του αναγνώστη των πολλαπλών επιπέδων που κρύβουν οι ιστορίες του -οι παραβολικές μέθοδοί του είναι πιο δουλεμένες. Ναι, ο King έφτιαξε το όνομά του ως νέος άνθρωπος που πάλευε με τις εξαρτήσεις και τη σκοτεινή πλευρά, όμως η νηφαλιότητα και ο χρόνος πρόσθεσαν στην περίπτωσή του, δεν αφαίρεσαν.

Το Δόκτωρ Ύπνος έχει όλα αυτά που θα περίμενε κανείς από ένα βιβλίο του διάσημου Αμερικανού συγγραφέα: χαρακτήρες που θα συμπονέσεις, πλοκή με μπόλικες ανατροπές, χιούμορ που τσακίζει κόκαλα, άπλετο τρόμο φυσικά. Πιθανότατα δεν θα μείνει στην Ιστορία το εν λόγω πόνημα -ίσως επειδή δεν έχει κάποιο συγκλονιστικό φινάλε, ίσως ακόμα λόγω της απουσίας κάποιας ιδιαίτερης πρωτοτυπίας. Όμως είναι απολαυστικό και διαβάζεται νεράκι -κι αυτό το τελευταίο δεν θα το έλεγα για τη Λάμψη, για παράδειγμα. Σίγουρα δεν θα το πρότεινα ως εισαγωγή στο σύμπαν του συγγραφέα του, όμως ειδικά για όσους έχουν διαβάσει το πρώτο μέρος, είναι, θα έλεγα, must.

"[...] όταν είναι έτοιμος ο μαθητής, θα εμφανιστεί ο δάσκαλος".
-----
"Η μάθηση από μόνη της είναι δώρο, ξέρεις. Το καλύτερο που μπορεί να πάρει ή να δώσει κανείς".
-----
"[...] ορισμένα πνεύματα -τα οργισμένα, κυρίως- δε φεύγουν απ' αυτό τον κόσμο, επειδή ξέρουν πως εκείνο που τα περιμένει είναι ακόμα χειρότερο".
-----
Της άρεσε η ιδέα ενός άντρα χωρίς πόδια(άνω τελεία) ένας άντρας χωρίς πόδια δεν μπορούσε να σε κυνηγήσει και να σε βιάσει.
-----
[...] το μάτι αυτού που ξυπνάει έπειτα από μεθύσι πέφτει μονίμως στις πιο άσχημες λεπτομέρειες σ' οποιοδήποτε περιβάλλον.
-----
Τα μικρά παιδιά δέχονται όλα όσα κάνουν οι μεγάλοι.
-----
Το παιδί είδε το σακουλάκι με την κόκα στο τραπεζάκι και πήγε προς τα κει με την πάνα του τραμπαλίζεται.

"Ζάχαλη".

"Όχι, δεν είναι ζάχαρη", είπε ο Νταν, αν και κατά κάποιον τρόπο ήταν. Μήπως δεν την έλεγαν "κοκό";
-----
[...] οι αναμνήσεις δεν κλειδώνονται. Ποτέ. Αυτές είναι τα αληθινά φαντάσματα.
-----
Μετά την κλοπή εβδομήντα δολαρίων από μια ανύπαντρη τοξικοεξαρτημένη μητέρα, το να βουτήξει το μαγικό χαλί ενός αλήτη του φαινόταν ασήμαντο. Και γι' αυτό ίσως ένιωθε πιο μικρός από ποτέ.
-----
Το μυαλό είναι ένας μαυροπίνακας. Το ποτό, το σφουγγάρι που τον σβήνει.
-----
Έρχεται κάποια στιγμή που συνειδητοποιείς ότι δε βγαίνει τίποτα με το να σηκώνεσαι και να φεύγεις. Ότι όπου και να πας, τον εαυτό σου τον κουβαλάς πάντα μαζί σου.
-----
"Όλοι είμαστε ετοιμοθάνατοι. Ο κόσμος είναι ένας ξενώνας ανιάτων με καθαρό αέρα".
-----
Ο ύπνος είναι ο γιατρός της φύσης [...].
-----
Ή καν' το να το απολαύσεις ή μην το κάνεις καθόλου.
-----
[...] αν η αυτοκτονία είναι η μοναδική εναλλακτική που έχεις, μπορείς τουλάχιστον να διαλέξεις το όπλο σου.
-----
Όλα όσα βλέπουμε ή μας φαίνεται πως βλέπουμε δεν είναι παρά ένα όνειρο μέσα σ' ένα όνειρο.
-----
Η Τσέτα πίστευε ότι οι περισσότεροι απ' όσους ασχολούνταν με τις τέχνες ήταν σχιζοφρενείς με υψηλή λειτουργικότητα, και δεν εξαιρούσε τον εαυτό της.
-----
[...] ο ευγνώμων αλκοολικός δε μεθάει [...].
-----
"Ξέρεις με πόση σοφία σε κοιτάζουν ορισμένες φορές τα μωρά;"

Ο Τζον ήξερε. Έχουν ένα βλέμμα σαν να μπορούν να σου πουν όλα τα μυστικά του σύμπαντος, αρκεί να καταφέρουν να μιλήσουν. Μάλιστα, πίστευε ότι ίσως ήταν αλήθεια αυτό, μόνο που ο Θεός τα έχει κανονίσει έτσι ώστε μέχρι να ξεπεράσουν το στάδιο του γκου-γκου-γκα-γκα να τα έχουν ξεχάσει όλα, όπως ξεχνάμε ακόμα και τα πιο ζωντανά μας όνειρα μια δυο ώρες αφότου ξυπνήσουμε.
------
"Δε φοβάμαι την κόλαση. Έζησα μ' αξιοπρέπεια, κι άλλωστε δε νομίζω να υπάρχει τέτοιο μέρος. Φοβάμαι πως δεν υπάρχει τίποτα. [...] Δεν υπήρχε τίποτα πριν, αυτό το ξέρουμε όλοι. Άρα, δεν είναι λογικό και μετά να μην υπάρχει τίποτα;"
"Κι όμως, υπάρχει. [...] Ποτέ δεν τελειώνουμε πραγματικά, Τσάρλι. Δεν ξέρω πώς γίνεται αυτό, ούτε τι σημαίνει, ξέρω μόνο πως έτσι είναι".
-----
"Είσαι τόσο άρρωστος όσο σε κάνουν τα μυστικά σου".
-----
"Στις ανθρώπινες υποθέσεις, ο μοναδικός αληθινός βασιλιάς είναι η γενετική".
-----
[...] δεν μπορείς να τα βάλεις με την ανθρώπινη φύση -και δεν υπάρχει τίποτα πιο ανθρώπινο από την περιέργεια.
-----
Κάποιοι αποκαλούν μετάβαση τη στιγμή του θανάτου. Του Νταν του άρεσε αυτό, του φαινόταν ακριβές. Όταν έβλεπες άντρες και γυναίκες να φεύγουν μπροστά στα μάτια σου [...] άλλαζε ο τρόπος σκέψης σου. Για εκείνους που βρίσκονταν στο χείλος του θανάτου ο κόσμος ήταν που έφευγε, όχι αυτοί. Σ' εκείνες τις στιγμές της μετάβασης, ο Νταν ένιωθε πάντα την παρουσία μιας αδιόρατης απεραντοσύνης. Βυθίζονταν στον ύπνο, ξυπνούσαν, πήγαιναν κάπου. Προχωρούσαν.
-----
"[...] ήρθαν πολλοί. Ακόμα και τώρα περνάνε. Μια ατέλειωτη παρέλαση. Χαμογελάνε, υποκλίνονται, ένα παιδί μου βγάζει τη γλώσσα. Μερικοί μου μιλάνε. Ξέρεις τον ποιητή Γιώργο Σεφέρη; [...] Ο Σεφέρης αναρωτιέται: "Να 'ναι η φωνή πεθαμένων φίλων μας ή φωνόγραφος;" Τα παιδιά είναι τα πιο θλιβερά. Ήρθε ένα αγόρι που είχε πέσει σ' ένα πηγάδι."
-----
"[...] το καλό τού να είσαι ηλικιωμένος είναι πως δε χρειάζεται ν' ανησυχείς μήπως πεθάνεις νέος".
-----
"[...] τούτη την ώρα συμβαίνουν πολλά στην οικογένειά τους, κι ο κύριος Στόουν είναι ένας συγχυσμένος Αμερικανός".

Ο Τζον χαμογέλασε μελαγχολικά.

"Δεν είναι ο μόνος", είπε.
-----
Θα έρθει κάποια στιγμή, του είχε πει ο Κέισι τον πρώτο καιρό, τότε που τριγύριζε πάντα με σφιγμένες γροθιές, που οι πνευματικές σου άμυνες θα εξασθενήσουν και το μοναδικό πράγμα που θα βρίσκεται ανάμεσα σ' εσένα και το ποτό θα είναι η προσωπική σου Ανώτερη Δύναμη.

Ο Νταν δεν είχε πρόβλημα με το θέμα της Ανώτερης Δύναμης, αφού είχε κάποια εσωτερική πληροφόρηση. Ο Θεός παρέμενε μια αναπόδεικτη υπόθεση, αλλά ο Νταν ήξερε ότι στ' αλήθεια υπήρχε ένα άλλο επίπεδο ύπαρξης. Όπως και η Άμπρα, έτσι κι αυτός είχε δει τα φαντάσματα. Άρα, η ύπαρξη του Θεού ήταν πιθανή. Από τις λιγοστές ματιές που είχε ρίξει στον κόσμο πέρα από τον κόσμο, ο Νταν τη θεωρούσε έως και πιθανότατη... όμως τι σόι Θεός ήταν αυτός που καθόταν άπραγος ενώ γίνονταν τέτοιες αθλιότητες;

Λες κι είσαι ο πρώτος που κάνει αυτή την ερώτηση, είπε μέσα του.

Ο Κέισι Κίνγκσλι του είχε πει να πέφτει στα γόνατα δυο φορές την ημέρα: το πρωί για να ζητάει βοήθεια και το βράδυ για να εκφράσει την ευγνωμοσύνη του. Έτσι πραγματώνονται τα τρία πρώτα βήματα: Εγώ δεν μπορώ, ο Θεός μπορεί, λέω να Τον Αφήσω να το κάνει. Παραδίδοντας τον εαυτό μου στη συνειδητότητά Του. Δε χρειάζεται να το σκέφτεσαι και πολύ.

Στους καινούριους που δίσταζαν να δεχτούν αυτή τη συμβουλή, ο Κέισι συνήθιζε να λέει την ιστορία του σκηνοθέτη Τζον Γουότερς. Σε μια από τις πρώτες του ταινίες, με τίτλο Ροζ Φλαμίνγκο, η τραβεστί σταθερή πρωταγωνίστριά του, η Ντιβάιν, είχε σκύψει στο γρασίδι και είχε φάει ακαθαρσίες σκύλου. Πέρασαν χρόνια, κι ο κόσμος εξακολουθούσε να ρωτάει τον Γουότερς γι' αυτή την ένδοξη στιγμή στην ιστορία του κινηματογράφου. Στο τέλος, ο σκηνοθέτης ξέσπασε. "Ήταν ένα τόσο δα σκατουλάκι σκύλου", είπε σ' ένα δημοσιογράφο, "και την έκανε σταρ".

Πέσε λοιπόν στα γόνατα και ζήτα βοήθεια, ακόμα κι αν δε σου αρέσει, τελείωνε πάντα την ιστορία του ο Κέισι. Στο κάτω κάτω της γραφής, είναι ένα τόσο δα σκατουλάκι σκύλου.
-----
Ο Νταν το είχε ξαναδεί αυτό το θαύμα της επιστροφής της συνείδησης. Για πολλοστή φορά αναρωτήθηκε από πού ερχόταν η συνείδηση και πού πήγαινε όταν έφευγε. Ο θάνατος ήταν ένα εξίσου με τη γέννηση μεγάλο θαύμα.
-----
Αυτός που μιλούσε δεν ήταν ο Νταν ο ήρωας, αλλά ο Νταν το απόβρασμα της κοινωνίας. Ήταν αρκετά μεγάλος για να ξέρει πια ότι μέσα σ' όλους κρύβεται ένα μικρό απόβρασμα, αλλά αυτό δε βοηθάει και πολύ να το ξέρει κάποιος όταν νιώθει ότι ήρθε η ώρα να βγάλει τα άπλυτά του στη φόρα.
-----
Στα παιδιά που μεγαλώνουν οι ηθικολογίες δε βοηθάνε σε τίποτα. Ούτε τα διδάσκουν πώς να μεγαλώσουν.

Stephen King, Δόκτωρ Ύπνος, μετάφραση Γιάννη Σπανδωνή, εκδόσεις Bell

* Φωτογραφία από εδώ.

Τρίτη, 4 Δεκεμβρίου 2018

Συνέντευξη με τους Dance With Invisible Partners

Πίσω από το ποιητικό καλλιτεχνικό ψευδώνυμο βρίσκεται στην ουσία ένα πρόσωπο: ο μουσικός και επιστήμονας Κωστής Γαρδίκης. Το φετινό του άλμπουμ, που φέρει τον τίτλο Honey, απέδειξε ότι είναι ικανότατος στο στήσιμο στιβαρών τραγουδιών σκοτεινής ποπ χροιάς. Η συνέντευξη που του πήρα, με αφορμή την επερχόμενη πρώτη επίσημη παρουσίαση του Honey (Κυριακή 9 Δεκεμβρίου, Six d.o.g.s.), αποσαφηνίζει διάφορα θέματα γύρω από τη ζωή και την τέχνη του. Διαβάστε την εδώ.

* Φωτογραφία: Ειρήνη Μιχοπούλου (http://www.iriniphoto.com/)

Κυριακή, 25 Νοεμβρίου 2018

Υπογραμμίσεις XV: Stephen King (V)

"Καλά, δεν έχεις διαβάσει τη Λάμψη;! Ούτε την ταινία έχεις δει;!"

Είναι λογικό να δυσπιστεί κανείς απέναντι σε κάποιον που θεωρεί τον εαυτό του μεγάλο φαν του Stephen King, αλλά ταυτόχρονα δηλώνει ότι δεν έχει έρθει σε επαφή με συγκεκριμένα κομμάτια της δημιουργίας του τα οποία συνέβαλαν τα μάλα στη δημιουργία του μύθου του. Όμως, όντως, μέχρι χτες το βράδυ δεν είχα διαβάσει τη Λάμψη -και ακόμα δεν έχω δει την ταινία του Stanley Kubrick, την οποία, ως γνωστόν, ο King απεχθάνεται.

Το βιβλίο, εκείνη την παλιά έκδοση από Το Κλειδί, την πέτυχα σε τιμή 5€ στο περσινό πανηγύρι του Μυστρά -και την τσίμπησα. Νομίζω ότι αν δεν μου είχαν κάνει δώρο ο Σταν και η Μαρία, το 2015, το Δόκτωρ Ύπνος, τη συνέχεια δηλαδή της Λάμψης, ενδεχομένως να αργούσε επιπλέον η συνάντησή μου με το έργο αυτό. Το οποίο μου δημιούργησε ανάμεικτα συναισθήματα: ξεκίνησα διαβάζοντας γρήγορα τις πρώτες 100+ σελίδες, έπειτα φρέναρα, αμφέβαλα, ξαναμπήκα στο πνεύμα, μέχρι να φτάσω στο τέλος όπου ένιωσα πραγματική συγκίνηση. Δεν ξέρω τι έφταιξε: η μετάφραση που είχε τα θεματάκια της, εγώ που έχω διαβάσει πλέον πολλά του King κι είμαι αυστηρός...;

Ήταν εξαρχής (1977 εκδόθηκε Η Λάμψη), πάντως, ο συγγραφέας αυτός μάστορας στο πλάσιμο απολύτως απτών χαρακτήρων: ο Τζακ Τόρανς, που παλεύει με τον αλκοολισμό του (σαφώς αυτοβιογραφικός εδώ ο King), η Γουέντι, που αγαπάει τον άντρα της αλλά νιώθει και απειλή από τη σκοτεινή πλευρά του, και ο Ντάνι, το χαρισματικό παιδί που βλέπει οράματα τα οποία δεν μπορεί να κατανοήσει, είναι χαρακτήρες που νιώθεις να γνωρίζεις καλά καθώς τελειώνεις την ανάγνωση.

Ο Γουάτσον τον κοίταξε με θαυμασμό. "Διάβολε, είσαι στ' αλήθεια κολεγιόπαιδο, έτσι δεν είναι; Μιλάς όπως τα βιβλία. Μου αρέσουν οι σπουδαγμένοι όταν δεν είναι αδερφές. Πολλοί όμως είναι. Ξέρεις ποιοι άρχισαν τις φασαρίες στα κολέγια πριν από μερικά χρόνια; Οι ομοφυλόφιλοι. Ένιωθαν περιορισμένοι και ήθελαν, λέει, να ελευθερωθούν. Να βγουν στο φως, έτσι είπαν. Που να πάρει, δεν μπορώ να καταλάβω πού βαδίζει ο κόσμος".
-----
"[...] η κολακεία είναι το γράσο που λαδώνει τους τροχούς του κόσμου".
-----
Η ψυχή ενός αληθινού τυχοδιώκτη κι ενός αληθινού συζητητή δεν έχουν μεγάλες διαφορές. Και οι δυο ενδιαφέρονταν με πάθος για τη μεγάλη ευκαιρία.
-----
"Όλοι μας θυμόμαστε πιο εύκολα τα ευχάριστα όνειρά μας παρά τα τρομακτικά. Φαίνεται πως υπάρχει κάποιο κενό ανάμεσα στη συνείδηση και το υποσυνείδητο στο οποίο ζει ένας σκληροπυρηνικός πουριτανός. Ένας λογοκριτής που αφήνει να περνάει μόνο μια μικρή ποσότητα που κι αυτή, πολύ συχνά, δεν είναι παρά μόνο συμβολική. Βέβαια όλα αυτά είναι υπεραπλουστευμένος Φρόιντ, αλλά περιγράφουν καθαρά αυτά που ξέρουμε για τις αλληλεπιδράσεις του μυαλού".
-----
"Η σχιζοφρενική συμπεριφορά είναι πολύ συνηθισμένη στα παιδιά. Είναι αποδεκτή, γιατί εμείς οι ενήλικοι έχουμε συμφωνήσει σιωπηλά πως τα παιδιά είναι παράφρονες. Έχουν αόρατους φίλους. Μπορούν να πάνε να χωθούν στην ντουλάπα όταν το θελήσουν και να αποτραβηχτούν από τον κόσμο. Αποδίδουν ιδιότητες φυλακτού σε μια συγκεκριμένη κουβέρτα, σε ένα αρκουδάκι ή σε μια ψεύτικη τίγρη. Πιπιλάνε το δάχτυλό τους. Όταν ένας ενήλικος βλέπει πράγματα που δεν υπάρχουν, τον θεωρούμε υποψήφιο για το ζουρλομανδύα. Όταν ένα παιδί λέει πως βλέπει ένα γίγαντα στην κρεβατοκάμαρά του ή ένα βρικόλακα έξω από τα παράθυρο, χαμογελάμε με επιείκεια. Υπάρχει μια και μόνο φράση που εξηγεί όλα αυτά τα φαινόμενα που παρουσιάζονται στα παιδιά..."

"Θα μεγαλώσει και θα το ξεπεράσει", είπε ο Τζακ.
-----
Θα το έγραφε για τον ίδιο λόγο που πίστευε πως είχαν γραφτεί όλα τα λογοτεχνικά έργα και μυθιστορήματα: στο τέλος πάντα αποκαλύπτεται η αλήθεια.

Ναι, ίσως είχε δίκιο στην αρχή. Ήταν μεθύστακας και είχε κάνει φοβερά πράγματα. Ήταν φοβερό να σπάσει το χέρι του Ντάνι. Όμως όταν ένας άνθρωπος διορθώνεται δεν πρέπει αργά ή γρήγορα να του δείξουν εμπιστοσύνη; Κι αν δεν συμβεί κάτι τέτοιο θα έχει άδικο αν ξαναρχίσει;
-----
Όταν πλησιάζεις τα εξήντα [...] πρέπει ν' αρχίσεις να σκέφτεσαι το θάνατο. Οποιαδήποτε στιγμή μπορεί να πεθάνεις. Κι αυτή η σκέψη βρισκόταν στο μυαλό του όλη αυτή τη βδομάδα, όχι σαν κάτι δυσάρεστο αλλά σαν ένα γεγονός. Ο θάνατος είναι μέρος της ζωής. Πρέπει να προσαρμόζεσαι σ' αυτή την ιδέα, αν θέλεις να είσαι ολοκληρωμένος άνθρωπος. Κι αν είναι δύσκολο να καταλάβεις το γεγονός του δικού σου θανάτου, μπορείς τουλάχιστον να το αποδεχτείς.
-----
"Πού ήσουν; Φοβηθήκαμε!" του είπε ανάμεσα από τα δόντια του που χτυπούσαν.

"Αυτό εδώ το μέρος μόνο φόβο μπορεί να προκαλέσει", είπε ο Χάλοραν.
-----
Ο Ντάνι είχε να χύσει ακόμα πολλά δάκρυα και ήταν τυχερός που ήταν τόσο μικρός και μπορούσε να κλάψει ελεύθερα. Τα δάκρυα που ανακουφίζουν συγχρόνως καίνε και βασανίζουν.
-----
"Ντάνι, άκουσέ με. Θα σου πω κάτι και δεν πρόκειται να το επαναλάβω ποτέ. Υπάρχουν πράγματα που δεν είναι κατάλληλα για τα αυτιά ενός εξάχρονου αγοριού, αλλά αυτό που πρέπει να γίνεται κι αυτό που τελικά γίνεται συμβαδίζουν σπάνια. Ο κόσμος είναι σκληρό μέρος, Ντάνι. Δεν ενδιαφέρεται. Δε μας μισεί, αλλά ούτε μας αγαπάει. Συμβαίνουν τρομερά πράγματα στον κόσμο, πράγματα που δεν μπορεί να τα εξηγήσει κανείς. Πολλές φορές οι καλοί άνθρωποι πεθαίνουν με φριχτούς τρόπους κι αφήνουν μόνους τους τους αγαπημένους τους. Μερικές φορές μάς φαίνεται ότι ζουν και βασιλεύουν μόνο τα καθάρματα. [...] Αυτός είναι ο προορισμός σου σ' ετούτο τον σκληρό κόσμο: να διατηρείς την αγάπη σου και να τραβάς μπροστά ό,τι κι αν συμβαίνει".

Stephen King, Η Λάμψη, μετάφραση Γιάννας Αναστοπούλου, εκδόσεις Το Κλειδί/Λιβάνης

Κυριακή, 18 Νοεμβρίου 2018

Η απέραντη γαλάζια μοναξιά στη Σαντορίνη

Τα σώματα απουσιάζουν, οπότε αρκούμαι στις φωνές που φτάνουν παραμορφωμένες από το πέρασμά τους μέσα απ' τα καλώδια. Τέσσερις τοίχοι. Πολλά έπιπλα, αλλά ελάχιστα από αυτά χρήσιμα: ένα τραπέζι, μια καρέκλα, ένα στρώμα.

Δουλειά πολλή, που περιμένει να πάρει τη σειρά της. Αλλά αδυνατώ να αντεπεξέλθω. Αφήνω τον χρόνο να χάνεται, χαζεύοντας δελτία ειδήσεων, ακολουθώντας αόρατα διαδικτυακά νήματα, ακούγοντας μουσικές που έχω ακούσει και ξανακούσει, προσπαθώντας να βάλω σε μια σειρά τις σκέψεις. Αλλά ποιες σκέψεις;

Η άλλη δουλειά, η πρωινή, είναι εκείνη που με κρατάει. Θέλω να μπω στην τάξη, να μιλήσω στα παιδιά, να μιλήσω με τα παιδιά. Θέλω να μιλήσω και με τους υπόλοιπους -με κάποιους. Με εκείνους που βλέπουν αυτό που κάνουμε όπως το βλέπω κι εγώ.

Κι έπειτα επιστρέφω στο σκοτεινό δωμάτιο. Όλο λέω "σήμερα θα κάνω αυτό κι εκείνο", αλλά δεν μπορώ. Και δεν κάνω τίποτα. Ή κάνω πολύ λίγα. Ή δεν κάνω τίποτα.

Μικρός έζησα την απουσία του γονιού από το σπίτι. Δεν μου άρεσε. Τώρα είμαι εγώ εκείνος που λείπει, και δεν μου αρέσει ακόμα περισσότερο.

Περικυκλωμένος από το απέραντο γαλάζιο που οι περισσότεροι λάτρεψαν. Που πλήρωσαν για να βρεθούν στη θέση μου. Τους το χαρίζω, θέλω να φύγω. Δεν είμαι αχάριστος, ξέρω ότι στάθηκα τυχερός. Αλλά θέλω να φύγω.

Κανείς δεν πρέπει να ζει μόνος.

Κανείς δεν πρέπει να ζει μακριά από τα πρόσωπα με τα οποία διάλεξε να ζήσει.

Σάββατο, 17 Νοεμβρίου 2018

Να μιλάμε για το Πολυτεχνείο

Σκέφτεσαι ότι τα παιδιά που έχουν φτάσει στο Λύκειο τα ξέρουν, τα 'χουν ακούσει καμιά δεκαριά φορές, τουλάχιστον. Κι έτσι ξεκινάς να προβάρεις με τη χορωδία, χωρίς προλόγους.

Ώσπου, εκεί που τραγουδούν "τακ τακ εσύ, τακ τακ εγώ", τα βλέπεις να γελάνε. Τους εξηγείς τι σημαίνει αυτό, τι γινόταν τότε, ότι ο Ανδρέας, που τον "χτυπούν το βράδυ στην ταράτσα", ήταν αληθινό πρόσωπο. Σε άλλη περίπτωση, σε κουβέντα που ανοίγει μια συνάδελφος, ακούς από άλλο παιδί ότι "πρώτη φορά άκουσα κι έμαθα για το πραξικόπημα στην Κύπρο, δεν το ήξερα".

Δεν αρκεί να διοργανώνουμε μια γιορτή μια φορά τον χρόνο, με όλες τις δυσκολίες που κάτι τέτοιο έχει, αλλά και τις ευκολίες στις οποίες συχνά καταφεύγουμε λόγω των χρονικών ορίων μέσα στα οποία καλούμαστε να δράσουμε. Πρέπει πάντα να κουβεντιάζουμε με τα παιδιά, να λύνουμε τις απορίες τους, να ψάχνουμε για να απαντήσουμε και τις δικές μας. Η γιορτή αυτή είναι η πιο δική τους, απλώς πολλά δεν το ξέρουν.

Να μιλάμε για το Πολυτεχνείο στα παιδιά. Υπάρχουν άλλοι που το κάνουν συστηματικά, που τους περνάνε τη διαστρέβλωση, ακόμα και την άρνηση αυτής της Ιστορίας.

Να μιλάμε για το Πολυτεχνείο.

Να μιλάμε.

* Φωτογραφία του Αριστοτέλη Σαρρηκώστα (από εδώ)

Οι... "300" ηρωικοί αναγνώστες